Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan (MAIK) dan pemodenan pendidikan di Kelantan, 1917-1957
List of Authors
  • Mahani Musa , Siti Fathihah Abd Latif

Keyword
  • British, elit dan intelektual Melayu, MAIK, pendidikan

Abstract
  • Artikel ini mengkaji peranan dan sumbangan Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan (MAIK) dalam memajukan pendidikan di negeri Kelantan sejak pembukaan sekolah pertama organisasi tersebut pada 1917 sehingga berakhirnya pentadbiran British di Kelantan pada 1957 berikutan kemerdekaan Tanah Melayu. Sebagai sebuah organisasi yang memperjuangkan hal-hal agama, adat dan kebajikan masyarakat Melayu MAIK ternyata bijak mengatur strategi untuk memodenkan pendidikan bagi manfaat umat Islam di negeri itu walaupun dibelenggu oleh dasar-dasar pihak penjajah. Pembirokrasi dalam pentadbiran yang banyak mencontohi sistem birokrasi British di Kelantan dan Tanah Melayu ternyata membolehkan MAIK merancang pembaharuan dalam pendidikan dengan cara yang lebih sistematik. Hasilnya, MAIK bukan sahaja berjaya menubuhkan sekolah-sekolah kendalian MAIK, malah berupaya membawa masuk banyak sekolah di negeri itu untuk berada di bawah naungan organisasi tersebut. Manakala strategi MAIK menyediakan sekolah Inggeris dan sekolah Arab pula membuktikan MAIK berusaha untuk memberi pendidikan yang seimbang antara duniawi dan ukhrawi kepada masyarakat Islam di negeri itu. Malah MAIK mendahului pihak British dalam aspek pendidikan wanita. Organisasi ini bertanggungjawab memajukan pendidikan wanita di Kelantan termasuk memberi peluang kepada kanak-kanak perempuan melanjutkan pengajian ke luar negara. Kajian ini menggunakan kaedah kualitatif yang melibatkan pengumpulan dan penilaian data daripada sumber-sumber primer yang diperoleh daripada Arkib Negara Malaysia, Perpustakaan Negara Malaysia, Perpustakaan MAIK dan Perpustakaan Hamzah Sendut, Universiti Sains Malaysia. Kajian ini mendapati langkah-langkah pembirokrasian dalam pentadbiran pendidikan, penubuhan sekolah Inggeris dan sekolah Arab serta pemerkasaan pendidikan wanita bukan sahaja menjadikan sekolah kendalian MAIK terus kukuh dan mendapat kepercayaan orang ramai malah meletakkan MAIK dan para penggiatnya sebagai aktor dan ejen yang penting dalam memelihara kebajikan serta kesejahteraan masyarakat tempatan melalui pendidikan sepanjang berlangsungnya kolonialisme British di negeri itu.

Reference
  • 1. 68/17 Pejabat Menteri Kelantan 1331-1340 (1913-1921) Berkenaan dengan permohonan sebuah rumah tempat pelajaran di dalam Bandar Kota Bharu diharapkan tidak kurang daripada $15, 000.
    2. 172/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Perutusan digunakan pelajaran bagi kanak-kanak sekolah baru mulai belajar.
    3. 174/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Berkenaan dengan jawatan … sekolah majelis ugama islam.
    4. 185/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Berkenaan dengan membuat… dan … kerana penggunaan sekolah majelis.
    5. 207/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Berkenaan dengan alatan tulisan menulis bagi kegunaan di dalam murid mohamadiah.
    6. 239/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Berkenaan dengan jawatan guru-uru ugama di Maderasah.
    7. 248/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Berkenaan dengan memberi harga-harga kitab pengetahuan tiap2 bulan.
    8. 342/17 Majlis Ugama Islam Kelantan 1916-1921 (Asal) Report bilangan murid-murid yang belajar tiap-tiap guru yang kedua kebenaran mengajar majelis 1917.
    9. 19/29 Majlis Ugama Islam Kelantan 1922-1929 asal Minta majelis mengadakan pelajaran arab di maderasah mohamdiah seperti dahulu.
    10. 31/32 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 3, 1930-1935 Cadangan hendak mengadakan 2 orang guru perempuan di maderasah mohamadiah bagi tahun 1932.
    11. 64/32 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 3, 1930-1935 Mengeshurkan patut terima kanak2 baharu belajar ke dalam maderasah mohamdiah sehingga 30 april kerana guru2 dan kebenaran itu diserahkan kepada pejabat pelajaran.
    12. 278/34 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 3, 1930-1935 Berkenaan dengan murid2 masjid telah mengadakan satu kumpulan kelab yang dinamakan Setiawan yang diminta pertulungan majelis menyampaikan kepada pengetahuan kerajaan.
    13. 167/35 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 3, 1930-1935 Berkenaan dengan wan ahmad guru maderasah dan hj daud minta kebenaran majelis menggunakan sewa lampu elektrik kerana mengajar arab di maderasah mohamdiah pada malam hari serta mengaku membayar sewanya.
    14. 81/37 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 4, 1936-1939 Pohon kebenaran kerajaan hendak membuka sebuah sekolah arab di negeri itu mengikut aturan2 sekolah2.
    15. 137/37 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 4, 1936-1939 Menghantar rang peraturan maderasah arab yang akan dibuka pada awal april 1937 bagi pengetahuan menjelis ugama islam supaya boleh dijalankan dalam maderasah itu.
    16. 257/46 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 6, 1945- 1950 Pohon majelis tambah tiga orang guru Arab iaitu dua orang laki2 dan satu orang perempuan kerana mengajar di Madrasah Ahmadiah Diniah Pasir Mas.
    17. 788/51 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 7, 1951-1954 Menerangkan iaitu banyak murid2 yang hendak berhenti dan bangku2 telah kehilangan serta meja guru telah pecah.
    18. 60/1952 Pejabat Majlis Ugama Islam Kelantan, Jilid 7, 1951-1954 Minit2 mesyuarat jawatankuasa mengatur pelajaran majlis ugama islam bagi tahun 1952.
    19. Abdul Majeed Mohamed Mackeen. 1969. Contemporary Islamic Legal Organization in Malaya, Monograph Series No. 13, Yale University Southeast Asia Studies.
    20. Abdullah Zakaria. 1996. ‘Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu, 1942-1945: Pentadbiran Jepun dan Thai’, JEBAT, Vol. 24, hlm. 57-84.
    21. Adnan Nawang. 2005. Memoir Za’ba, Tanjung Malim: Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris.
    22. Alias Mohamed. 1984. Gerakan Sosial & Politik Kelantan, Kuala Lumpur: Insular Publishing House Sdn. Bhd.
    23. Abdul Razak Mahmud. 1992. ‘Tujuh Puluh Lima Tahun Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan’, Warisan Melayu Kelantan XI, Nik Mohamed Nik Salleh (ed), Kota Bharu: Perbadanan Muzium Negeri Kelantan, hlm. 1- 44.
    24. Abdul Razak Mahmud. 2010, MAIK: Peranan dalam Bidang Keagamaan, Persekolahan dan Penerbitan di Kelantan sehingga 1990, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
    25. E. O. K. 10/1934 Shur Majlis Ugama Membuang Buku2 Kanak Sekolah Melayu Mana2 urang Mustahak Ganti dengan Kitab Ugama Keluaran Majlis Ugama Islam E. O. K. 5/1936 Annual Report on Education in Kelantan for 1935.
    26. E. O. K. 242/1938 Candidates for the Government’s English School for the Year 1939.Kelantan Administration Report 1919-1938.
    27. Farrer, R. J., 1917. Kelantan Administration Report for the Year 1916.
    28. Gullick, J. M. 1987. Malay Society in the Late Nineteenth Century: The Beginnings of Change, Singapura: Oxford University Press.
    29. Haryati Hasan & Abu Hanifah Haris. 2016. Sekilas Pandang Penubuhan MAIK, https://www.researchgate.net/publication/309208458_Sekilas_Pandang_Penubuhn_MAIK (8 September 2020)
    30. Hasyim Bin Muhammad. 1919. “Kenapa Perlu Belajar”, Majalah Pengasuh, Bil. 21.
    31. Haziyah Hussin. 2004. ‘Orang Melayu Kelantan dari Sudut Budaya dan Perspektif Sejarah Lampau’, JEBAT, Vol. 31, hlm. 15-38.
    32. 1930. “Ikhtiar Tambahkan Mutu Kaum Ibu”, Kechana, Bil 3.
    33. Kessler, Clive. S. 1978. Islam and Politics in a Malay State: Kelantan 1838-1969, New York: Cornell University Press.
    34. Khoo, Kay Kim. 1980. “Perkembangan Pelajaran Agama Islam”, Dlm. Pendidikan ke arah Perpaduan: Sebuah Perspektif Sejarah, Awang Had Salled (ed), Kuala Lumpur: Fajar Bakti, 1980, hlm. 1-8.
    35. Nik Abdul Aziz Nik Hassan. 1981. ‘Lima Tokoh Ulama yang Memainkan Peranan Penting dalam Perkembangan Ilmu di Kelantan’, JEBAT, Vol. 10, hlm. 163-192.
    36. Nik Abdul Aziz Nik Hassan. 1983. “Peranan Majlis Terhadap Kemajuan Pelajaran di Negeri Kelantan 1915-1930”, Dlm. Islam di Kelantan, Nik Abdul Aziz Haji Nik Hassan (ed), Persatuan Sejarah Malaysia: Kuala Lumpur, 1983, hlm. 83-90,
    37. Nik Abdul Aziz Nik Hassan. 2012. “Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu dan Sejarah Pendidikannya di Kelantan: Suatu Analisis daripada Perspektif Islam”, Dlm, Puri Kencana: Kecemerlangan Satu Abad Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan, Mahmood Zuhdi Hj Abd Majid, Abdul Razak Mahmud dan Nik Safiah Karim (ed). Kota Bharu: Penerbit MAIK. hlm. 426-474.
    38. Norani Md. Zain. 1988. ‘Sejarah Penubuhan MAIK, Dlm. Warisan Kelantan VIII, Nik Mohamed Nik Salleh (ed), Kota Bharu: Perbadanan Muzium Negeri Kelantan, hlm. 60-69.
    39. Nur Atiqah Tang Abdullah & Ong Puay Liu. November 2018. “Latar Belakang Sejarah Sistem Pendidikan dan Masyarakat Majoriti Minoriti di Malaysia”, International Colloquium on Integration Platform, Putrajaya, hlm. 46-73.
    40. Mahani Musa. 2010. ‘Wanita Melayu, Kesedaran Pendidikan dan Pembentukan Masyarakat Malaysia Moden’, Malaysia Dari Segi Sejarah, Vol. 38, hlm. 1- 24.
    41. Mahani Musa (ed.). 2016. Memori 100 tahun Sekolah Al Mashoor, George Town: Jam’iyah Al-Ikha’ Al-Khairiyah, Negeri Pulau Pinang.
    42. Malik Munip. 1980. “Dekolonisasi Sistem Pendidikan Negara: Satu Perseptif Sejarah”, Dlm. Pendidikan Ke Arah Perpaduan: Sebuah Perseptif Sejarah, Awang Had Salled (ed), Kuala Lumpur: Penerbit Fajar Bakti Sdn. Bhd, hlm. 99- 122.
    43. Manderson, Lenore. 1978. ‘The Development and Direction of Female Education in Peninsular Malaysia’, JMBRAS, Vol. 51, No. 2 (234), hlm. 1- 22.
    44. Muhammad Ridzuan bin Idris. 2016. “Perkembangan Pendidikan Wanita Melayu di Negeri-Negeri Melayu Bersekutu”, (Tesis Doktor Falsafah), Universiti Malaya.
    45. Penyata Tahunan MAIK 1916-1918, 1921-1946, 1948-1949, 1952-1957.
    46. Serpa, Sandro & Ferreira, Carlos. Miguel. 2019. The Concept of Bureaucracy by MaxWeber, International Journal of Social Science Studies, Vol. 7, No. 2, hlm. 12-18.
    47. Shahril Talib. 1995. History of Kelantan, 1890-1940, Monograph No. 21, MBRAS.
    48. Stevenson, Rex., 1975. Cultivators and Administrator: British Educational Policy toward the Malays 1875-1906, Kuala Lumpur: Oxford University Press.
    49. Roff, R. William. 1974. “The Origin and Early Years of Majlis Ugama”, Dlm. Kelantan: Religion, Society and Politics in a Malay State, William R. Roff (ed), Kuala Lumpur: Oxford University Press.
    50. Roff, R. William. 2003. Nasionalisme Melayu. Ahmad Boestamam (terj). Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya.
    51. Wahibah Twahir. 1995. ‘Ketokohan Wanita dalam Sejarah Pendidikan Islam di Malaysia:
    52. Kajian Khusus di Negeri Kelantan’ (Disertasi Doktor Falsafah). Fakulti Usuluddin. Akademi Islam. Universiti Malaya.
    53. Wazir Jahan Karim. 1992. Women & Culture: Between Malay Adat and Islam. Colorado: Westview Press.
    54. Weber, Max. 2015. Weber’s Rationalism and Modern Society: New Translations on Politics, Bureaucracy, and Social Stratification, Tony Waters and Dagmar Waters (trans). New York: Palgrave Macmillan. hlm. 73-128.
    55. Willer, Thomas Frank. 1975. “Religious Administration Development in Colonial Malay States, 1876-1941”. (Disertasi Doktor Falsafah), University of Michigan.
    56. Zainul Abidin bin Abdullah. 1983. “Peranan Majlis Agama dalam Pelajaran”, Dlm. Beberapa Aspek Warisan Kelantan II, Khoo Kay Kim (ed), Monograf Perbadanan Muzium Negeri Kelantan III, Perbadanan Muzium Negeri Kelantan: Kota Bharu. hlm. 99-109.